Produkt dodany do koszyka

3 (54) 2018 - Porównanie i metoda. Metody studiów porównawczych.

O metodzie i zadaniach historii literatury jako nauki

Aleksandr Nikołajewicz Wiesiełowski

Przełożyła Halyna Dubyk przy współpracy Piotra Mitznera

Panie i Panowie!

Od każdego, kto po raz pierwszy wstępuje na katedrę, oczekujecie państwo i macie prawo tego żądać, by zaprezentował swój program1. Jeśli zaś człowiek reprezentuje przedmiot nowy, dotychczas niespotykany w kręgu zajęć uniwersyteckich, wówczas to oczekiwanie państwa jest jeszcze bardziej zasadne. Jestem zarazem w jednej, jak i w drugiej sytuacji, ale zamiast programu przynoszę ze sobą coś w rodzaju obietnicy, kilka ogólnych tez wypracowanych przez naukę, kilka moich osobistych przekonań, które być może, dopiero doczekają się swej wagi naukowej. Więcej nie chciałbym w tej chwili obiecywać, ponieważ nie życzyłbym sobie, by obietnica przerosła rezultat. Zresztą sama specyfika mojego przedmiotu, który dopiero niedawno zyskał status odrębnej dyscypliny2, jego jeszcze nieskrystalizowana pozycja w kręgu zajęć uniwersyteckich, dodatkowo skłaniają mnie do ostrożności. Po co rosyjskiej nauce uniwersyteckiej potrzebna jest katedra literatury powszechnej? Czy będzie służyła temu, co zwykło się nazywać ogólnym wykształceniem, czy też będzie realizowała bardziej sprecyzowane cele naukowe? To są wszystko pytania, na które odpowiedzi dostarczy praktyka i pełny program zajęć zostanie sformułowany po fakcie, zgodnie ze zdobytym doświadczeniem.

W Niemczech, jak wiadomo, katedra literatury powszechnej funkcjonuje jako katedra filologii romańskiej oraz niemieckiej3. Charakterystykę tej katedry określa sam termin „filologia”. Profesor czyta jakiś starofrancuski, staroniemiecki bądź prowansalski tekst (proszę zwrócić uwagę, że chodzi przede wszystkim o teksty dawne); początkowo przedstawiane są krótkie reguły gramatyczne, dyktowane są paradygmaty koniugacji oraz deklinacji, specyfi ka metryki, jeżeli tekst ten jest wierszowany; następnie czyta się sam utwór w asyście filologicznych oraz literaturoznawczych komentarzy. W ten sposób czytane są Edda, Beowulf, Pieśń o Nibelungach oraz Pieśń o Rolandzie. Dla nas takie wyspecjalizowanie jest nieosiągalne, przynajmniej teraz, w każdym razie nie zyskałoby ono wystarczającej liczby zwolenników. Inna rzecz, że niewątpliwe korzyści, jakie badacz rosyjskich tekstów dawnych mógłby osiągnąć w wyniku bliższej znajomości zabytków literatur anglosaskiej czy skandynawskiej, z łatwością powinny wyeliminować wątpliwości co do pragmatyzmu czy bezpośredniej użyteczności tego rodzaju zajęć4.

Czasami niemiecki program jest rozszerzany w stronę komentarza literackiego. W nawiązaniu do Pieśni o Nibelungach na przykład, żaden profesor nie odmówi sobie komentarza na temat sporów pomiędzy niemieckimi uczonymi w kwestii rękopisów, w których zachował się ten zabytek poezji germańskiej5. Co więcej, zacznie mówić o stosunku do wcześniejszych ludowych i literackich przekazów tejże sagi, o echach w późniejszych pieśniach oraz w nazwach miejscowości, o jej miejscu w kręgu opowieści o bohaterach germańskich i tak dalej. Tym samym, zadanie mające początkowo charakter ściśle filologiczny może rozszerzyć zakres i dotyczyć germańskiego eposu ludowego jako takiego. Dokładnie w ten sam sposób analiza francuskich „chansons de geste”6 stwarza przedpole do szeregu badań, takich jak Histoire poetique de Charlemagne Gastona Parisa oraz Guillauma d’Orange Jonckbloeta7, a lektura zabytków starogermańskich doprowadza do wąskiego szeregu uogólnień i dotyka kwestii poruszonej niedawno przez Scherera8 co do stosunkowo większej lub mniejszej dawności literatury niemieckiej.

W ten sposób, wychodząc z wąskiej specjalizacji, ograniczonej do analizy i interpretacji tekstu dawnego, przechodzimy do bardziej owocnych działań. Jednak tu raz jeszcze dotkniemy kwestii użyteczności takich zajęć. O ogólnokształcących korzyściach poszukiwań tego rodzaju nie powinno się, rzecz jasna, nawet dyskutować, natomiast kwestia ich użyteczności naukowej (mam na myśli użyteczność dla nauki rosyjskiej) wywołuje co najmniej wątpliwość. Z jednej strony mroczne dzieje staroniemieckiego piśmiennictwa nie mogą wzbudzić w nas szczególnego zainteresowania; nie mamy nic przeciwko zapoznaniu się z wynikami badań w tym zakresie, ale raczej nie skusimy się na same poszukiwania badawcze. Z drugiej strony nie ulega wątpliwości, że pytanie o sagi germańskie oraz o francuskie „chansons de geste” może wyjaśnić nam wiele osobliwości rosyjskiej twórczości pieśniarskiej. Okaże się wówczas, że osiemnastowieczna literatura rosyjska jest niezrozumiała bez dokładnej znajomości ówczesnych prądów myślowych w Anglii i we Francji, ale to są wszystko zadania stojące przed badaczami źródeł literatury rosyjskiej bądź oczekujące na ich uwagę. Natomiast historyk literatury powszechnej może przygotować odpowiednie dla nich materiały, ale sam nie odważy się na rozwiązywanie podobnego problemu w obawie, aby narzędzie analizy, w tym wypadku komentarz, nie rozrosło się w jego rękach do niebotycznych rozmiarów, niewspółmiernych do znaczenia zjawiska, które będzie chciał przedstawić. 


1 Pierwszy wykład młodego uczonego był programowy dla dalszego rozwoju jego poszukiwań naukowych. Jako reprezentant szkoły kulturowo-historycznej, Wiesiełowski po raz pierwszy potraktował tu literaturę jako nośnik idei, wyrazicielkę światopoglądu, skondensowane odzwierciedlenie myśli społecznej. Zob.: Russkaja nauka o litieraturie w konce XIX-naczale XX w., Moskwa 1982, s. 175. Przenosząc do badań literackich zasadę historycyzmu, zwracał uwagę na dialektyczny związek pomiędzy literaturą a życiem społecznym.

2 Sama treść pojęcia literatury powszechnej, światowej jest historyczna, zmienna oraz dyskusyjna. Termin „Literatura powszechna” został sformułowany przez Goethego w roku 1827, raptem cztery dekady przed tym, jak zajął się tą problematyką A.N. Wiesiełowski. „»Literatura narodowa« niewiele teraz znaczy, przyszła kolej na epokę literatury powszechnej i każdy powinien sprzyjać jej szybszemu nadejściu”. I.P. Eckermann, Razgowory s Goethe, tłum. N. Man, art. wstępny N.N. Wilmonta, komentarze A. Aniksta, Moskwa 1986, s. 214. [Wydanie polskie: E.P. Eckermann, Rozmowy z Goethem, t. 1 i 2, tłum. K. Radziwiłł, J. Zeltzer, Warszawa 1960 – przypis red.]. W historii nauki rozróżnia się pojęcie literatury powszechnej jako zespołu zjawisk literackich o znaczeniu światowym oraz literatury powszechnej jako sumy literatur narodowych. Zob. R. Wellek, O. Warren, Tieorija litieratury, Moskwa 1978 [Wydanie polskie: R Wellek, A. Warren, Teoria literatury, tłum. M. Żurowski, Warszawa 1970 – przypis red.]; G. Markiewicz, Osnownyje problemy nauki o llitieraturie, Moskwa 1980, s. 25 [Wydanie polskie: H. Markiewicz, Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1965 – przypis red.]. Podejście do tego zagadnienia przez naukę radziecką znalazło odzwierciedlenie w konstrukcji „Historii literatury powszechnej”: „literatura powszechna” rozumiana jest jako jedność systemowa, suma wszystkich literatur świata, poczynając od najdawniejszych czasów aż po współczesność, jako swoista całość, pozostająca w wewnętrznych stosunkach i związkach wzajemnych, w bezustannym procesie naturalnych zmian i rozwoju. Zob. Istorija wsiemirnoj litieratury (dalej: IWL), Moskwa 1983, t. 1, s. 6–10.

3 W roku 1862 Aleksander Wiesiełowski został wydelegowany za granicę jako kandydat do otrzymania tytułu profesorskiego. W ciągu roku był słuchaczem między innymi cyklu zajęć poświęconych niemieckiej oraz romańskiej fi lologii na Uniwersytecie Berlińskim, wprowadzenia do historii literatury Heymanna Steinthala. Ludowo-psychologiczna szkoła w literaturoznawstwie, na czele której stał Steinthal, była nastawiona na badanie porównawcze w zakresie lingwistyki, historii literatury, folkloru oraz etnografi i. Kolejny rok Wiesiełowski spędził w Pradze, zgłębiając fi lologię słowiańską. Na zainteresowania naukowe młodego uczonego w tamtym okresie w sposób znaczący wpłynął Fiodor Busłajew (już wtedy gdy Wiesiełowski przebywał na Uniwersytecie Moskiewskim, interesował się wykładami oraz pracami Busłajewa, które legły u podstaw jego fundamentalnej rozprawy, dwutomowych Istoriczeskich oczerkow russkoj narodnoj słowiesnosti i iskusstwa [Szkiców historycznych rosyjskiej literatury ludowej oraz sztuki], 1861), jego zainteresowanie sztuką ludową, zwrot ku źródłom ludowości zarówno na europejskim, jak i na słowiańsko-rosyjskim materiale. Zob. więcej o tym: W.F. Szyszmariow, Aleksander Wiesiełowski i russkaja litieratura, Leningrad 1946, s. 18–22.

4 Aleksander Wiesiełowski dążył do tego, by łączyć teoretyczne zadania związane z tworzeniem historii literatury powszechnej z praktyką historyczno-porównawczego literaturoznawstwa, którego był twórcą oraz najwybitniejszym przedstawicielem w Rosji. Zob. I.K. Gorski, Aleksandr Wiesiełowskij i sowriemennost’, Moskwa 1975, s. 141. Zob. również: W.M. Żyrmusnki, Srawnitielnoje litieraturowiedienije: Wostok i Zapad, Leningrad 1979, s. 84–85, 157, 192– 195 i in.). Współcześnie badacze są zgodni co do tego, że w kwestii globalności swego programu, wewnętrznej integracji teoretycznego oraz historycznego podejścia do literatury, Wiesiełowski stanowi prawdziwy wyjątek, choć może nie jedyny w skali światowej. Zob. D. Diuriszin, Tieorija srawnitielnogo izuczenija litieratury, Moskwa 1979, s. 38.

5 Spory badaczy co do tego zabytku niemieckiego eposu heroicznego z XIII wieku uwarunkowane są tym, że tekst zachował się w licznych odpisach (32) sprowadzanych do trzech różnych redakcji. Zob. A. Heusler, Giermanskij gieroiczeskij epos i skazanije o Nibiełungach, wstęp W.M. Żyrmunskiego, Moskwa 1960.

6 Chansons de geste – francuskie heroiczne poematy epickie z XI‒XII wieków, opowiadające o czynach bohaterskich, o dziejach historycznej czy legendarnej postaci, często łączone w cykle. Formą przekazu była ustna deklamacja (bądź śpiew) tekstu pisemnego w asyście instrumentu muzycznego. Na bazie autorskiej działalności literackiej powstawały pisemne zabytki tego gatunku, odnoszące się do tak zwanego cyklicznego okresu (koniec XII – początek XII wieku) Zob.: IWL, Moskwa 1984, t. 2, s. 516–522.

7 Gaston Paris (1839–1903) – filolog francuski, jeden z pierwszych badaczy literatury średniowiecznej. Przywołana przez Wiesiełowskiego rozprawa Histoire poetique de Charlemagne (1865) jest przykładem zastosowania szkoły romantycznej w badaniach nad eposem heroicznym jako wyrazem „ducha ludowego”. Paris uważał, że cykl epicki jest zestawem odrębnych pieśni, tworzonych na zasadzie bezpośredniej reakcji na opisywane wydarzenia. Holenderski uczony Willem Joseph Andries Jonckbloet (1817–1885) jako pierwszy wydał w roku 1854 opowieści o czynach bohaterskich Guillaume’a d’Orange’a (trzy spośród poematów heroicznych ze znanego cyklu epickiego „Geste Guillaume”, XI–XII w.). Zob.: Guillaume d’Orange, Chansons de geste des XIe et XIIe siecles, publies pour la premiere fois par W.-J.-A. Jonkbloet, La Haye 1854. Współczesny przekład na rosyjski zob.: Piesni o Giliomie Oranżskom, do druku przyg. J.B. Korniejew, A.D. Michajłow, Moskwa 1985. Istnieje też inna nazwa na określenie tego cyklu – „la geste de Garin de Monglane”, jednak współcześni badacze zakładają, że przesunięcie tego imienia do tytułu jest przejawem dowolności i nie odpowiada roli bohatera w cyklu. Zob.: A.D. Michajłow, Żesta Giloma [w:] Piesni o Gilomie Oranżskom, op. cit., s. 481.

8 Wilhelm Scherer (1841–1886) – fi lolog niemiecki, przedstawiciel szkoły kulturowo-historycznej w literaturoznawstwie, która była bliska Wiesiełowskiemu. Jako pozytywista Scherer dążył do łączenia ścisłych metod w badaniach nad literaturą, do odnalezienie przyczynowości faktów literackich. Najważniejsze dzieło badacza z zakresu historii literatury niemieckiej (z lat 1880–1883) zostało przetłumaczone na język rosyjski, chodzi o książkę: Istorija niemieckoj litieratury, tłum. A.N. Pypina, Sankt-Petersburg, 1893, cz. 1–2.

 

 

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych zgodnie z Polityką prywatności. Jeśli nie wyrażasz zgody, prosimy o wyłącznie cookies w przeglądarce. Więcej →

Zmiany w Polityce Prywatności


Zgodnie z wymogami prawnymi nałożonymi przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, w niniejszym Serwisie obowiązuje nowa Polityka prywatności, w której znajdują się wszystkie informacje dotyczące zbierania, przetwarzania i ochrony danych osobowych użytkowników tego Serwisu.

Przypominamy ponadto, że dla prawidłowego działania serwisu używamy informacji zapisanych w plikach cookies. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić ustawienia dotyczące plików cookies.

Jeśli nie wyrażasz zgody na wykorzystywanie cookies w niniejszym Serwisie, prosimy o zmianę ustawień w przeglądarce lub opuszczenie Serwisu.

Polityka prywatności