Produkt dodany do koszyka

3 (54) 2018 - Porównanie i metoda. Metody studiów porównawczych.

Metodologiczne konteksty badań porównawczych z filozofią chińską w tle

Magdalena Filipczuk

(Akademia Ignatianum)

Komparatystyka jako dziedzina powstała, oscylując wokół problematyki konfrontacji zasobów kulturowych Europy z innymi, odległymi geograficznie cywilizacjami oraz koncentrując się na językach, literaturach, kulturach Bliskiego i Dalekiego Wschodu, językach kultur Japonii, Chin, Indii czy krajów arabskich1. „Komparatystyka konstytuowała się (…) u swoich źródeł jako nowoczesna metodologia, epistemologia i ontologia” – czytamy w tekście U podstaw komparatystyki Edwarda Kasperskiego2. Kasperski wiąże tę charakterystykę z rzeczywistą praktyką badawczą i interpretacyjną, przeciwstawiając ją teoretycznym ujęciom dyscypliny. Komparatysta to ktoś, kto krok po kroku, mozolnie poznaje historyczny dorobek innych niż europejska cywilizacji.

„W sferze aksjologicznej orientacja komparatystyczna stanowiła alternatywę dla różnego rodzaju »centryzmów« (etnocentryzmu, europocentryzmu, polonocentryzmu i tak dalej) sankcjonujących jednostronne, asymetryczne (…) spojrzenie na innych, na ich zwyczaje i dokonania”3.

W najbardziej podstawowym ujęciu filozofia porównawcza to studia filozoficzne podejmowane na niwie międzykulturowej, obejmujące wiele różnych tradycji filozoficznych. Zasadniczym zadaniem filozofa komparatysty byłoby zdobywanie i przekazywanie pogłębionej wiedzy, a tym samym działanie na rzecz poprawnego rozumienia rozmaitych tradycji filozoficznych. W ostatnim dziesięcioleciu znacząco rozwinęła się również etnofilozofi a pojęta jako badanie „filozofii etnicznej”, właściwej różnym ludom i wspólnotom, w tym kulturom niepiśmiennym4. Bada się systemy myślenia konkretnych kultur, odchodząc od ogólnych, uniwersalizujących uwag na temat specyfiki „Orientu”, właściwościach „ludów Azji”, postawy mieszkańca „Dalekiego Wschodu”5. Pisząc o „pogłębionej wiedzy” czy „poprawnym rozumieniu”, mam na myśli działanie pragmatyczne, nakierowane na to, by umożliwić odbiorcom obcej kultury wniknięcie w jej kody kulturowe. Ostatecznie bowiem – jak zauważa jeden z ojców filozofii porównawczej – Poola Tirupati Raju,

„Jeśli filozofia ma być użyteczna dla życia, to również komparatystyczna filozofia powinna taka być; jeśli w centrum filozofii znajduje się człowiek, jest tak również w filozofii porównawczej. (…) chodzi o zrozumienie człowieka w aspekcie całościowym, o wszystkie aspekty jego egzystencji”6.

Jedno z głównych pytań, jakie stawiają sobie badacze uprawiający filozofię porównawczą w odniesieniu do kultury chińskiej, brzmi następująco: w jaki sposób możemy czerpać z tej kultury w kontekście jej własnych kategorii? Czy i w jaki sposób możemy wyzbyć się własnych, ukształtowanych kulturowo oczekiwań wobec tekstów jakiejś „egzotycznej” kultury, a tym samym uniknąć narzucania owym tekstom sensów obcych ich właściwemu kontekstowi kulturowemu? Wspomniani badacze za prawdziwe wyzwanie związane z kulturą chińską uznają to, by do jej poznania i opisu nie używać narzędzi wypracowanych całkowicie poza nią (możemy się nimi jedynie posiłkować). Jakie kryteria musimy zatem spełnić, aby był możliwy już nie tylko – jak chciał Bo Mou – „konstruktywny dialog”7 międzykulturowy, lecz także byśmy faktycznie mieli do czynienia z filozofią pojmowaną globalnie [tak zwaną global philosophy], byśmy zaczęli mieć do czynienia z polilogiem, a więc z dyskusją pomiędzy jak największą ilością tradycji filozoficznych8?

Zasady metodologii filozofii porównawczej jako pierwszy sformułował Paul Masson-Oursel9. Istotnym narzędziem służącym porównywaniu różnych tradycji filozoficznych byłaanalogizacja, pojęta jako „wyszukiwanie równoważnych stosunków między ideami, pojęciami, koncepcjami i typami umysłowości, które pojawiły się na przestrzeni wieków w filozoficznych tradycjach kultur izolowanych geograficznie, politycznie i językowo – europejskiej, indyjskiej i chińskiej”10.

Trudno jest jednak uznać cele, jakie stawiali przed badaczami pierwsi metodolodzy filozofii porównawczej, za wiążące dla współczesnego badacza, ponieważ w pracach powstających w tym paradygmacie zakłada się, że badający podmiot usytuowany jest niejako ponad owymi porównywanymi płaszczyznami. Taki podmiot byłby transkulturowy11, a więc przekraczający uwarunkowania kulturowe, sytuując się gdzieś w przestrzeni „pomiędzy” kulturami. Tymczasem wielu współczesnych badaczy bardzo silnie rozpoznaje siebie jako podmiot zanurzony w konkretnym, namacalnym świecie, który kształtuje ich podmiotową percepcję; rola filozofa-komparatysty polega również na rozpoznawaniu własnych narzędzi i predylekcji. Przydatne będzie tutaj przywołanie założeń Dai Krishny, który krytykuje porównywanie kultur z użyciem narzędzi, metod, kategorii charakterystycznych dla jednej kultury, w tym przypadku kultury Zachodu. Daya Krishna wskazuje na cechy, które powinna mieć metoda porównawcza, opierająca się głównie na kontrastowaniu obejmującym: „(a) uwypuklenie różnic w doborze problemów fi lozofi cznych i sposobie problematyzacji rozmaitych zagadnień przez poszczególne tradycje filozoficzne; (b) podkreślenie różnorodności rozwiązań tych samych kwestii fi lozofi cznych oferowanych przez systemy kształtujące się w odmiennych okolicznościach historycznych i kulturowych; (c) wzajemne uświadamianie sobie przez przedstawicieli porównywanych tradycji istnienia zupełnie odmiennych, obcych standardów myślenia i alternatywnych możliwości konceptualizacji rzeczywistości, co w praktyce oznacza uwolnienie się – przynajmniej częściowe – od ograniczeń narzucanych nam przez własny kontekst historyczno-kulturowy”12.

Do interpretacji i analizy przystępuje się zatem poprzez granice (across boundaries13). W miarę pogłębiania naszej wiedzy, zyskujemy coraz większą świadomością tego, z jakiej pozycji zaczynaliśmy, jakie pytania sobie dotychczas zadawaliśmy (i dlaczego takie, a nie inne).

 

CAŁY TEKST JEST DOSTĘPNY W WYDANIU PAPIEROWYM „TEKSTUALIÓW” I W PRENUMERACIE INTERNETOWEJ CZASOPISMA.


1 Zob. uwagi na ten temat E. Kasperski, U podstaw komparatystyki [w:] Komparatystyka dla humanistów, pod red. M. Dąbrowskiego, Warszawa 2011, s. 30.

2 Ibidem, s. 23

3 Ibidem.

4 Nauka ta początkowo zajmowała się dziedzictwem kultury afrykańskiej, następnie badaniem objęto myśl kultur oralnych (ludów niepiśmiennych) i kultur ludowych (ludów piśmiennych) obszaru Azji Południowo-Wschodniej, Oceanii, Ameryki Łacińskiej, Syberii, Indian, Inuitów i innych. Zob. T. Botz-Bornstein, Ethnophilosophy, Comparative Philosophy, Pragmatism: Toward a Philosophy of Ethnoscapes [w:] „Philosophy East and West” 2006 (January), vol. 56, No. 1; hasło „Etnofi lozofi a” (online http://www.ptta.pl/pef/pdf/e/etnofi lozofi a.pdf, dostęp: 12.08.2018).

5 Widać to choćby po tytułach prac. Jeszcze w latach czterdziestych jedną z najbardziej wpływowych książek była monografi a F.S.C. Northropa, The Meeting of East and West, New York 1946. Już w latach 60. powstało wiele monografi i obejmujących szczegółowe badania umysłowości charakteryzującej poszczególne kultury np. The Chinese Mind: Essentials of Chinese Philosophy and Culture, pod red. Ch. Moore, Honolulu 1967; W.B. Johnson, The Austrian Mind: An Intellectual and Social History 1848-1938, Los Angeles 1972; The Japanese Mind: Essentials of Japanese Philosophy and Culture, pod red. Ch. Moore, Honolulu 1968; Wal-dal Yang, Korean Ways, Korean Mind, Tamu Dang 1982. Jedną z najbardziej znanych jest H. Nakamura, Systemy myślenia ludów Wschodu. Indie, Chiny, Tybet, Japonia, tłum. M. Kanert, W. Szkudlarczyk-Brkić, Kraków 2005.

6 P.T. Raju, East and West in Philosophy, Jaipur 1955, s. 4. Istnieją co najmniej dwa sposoby traktowania filozofii. Jeden to filozofia jako rozważania teoretyczne, drugi – filozofia pojmowana jako praktyczna mądrość, często nazywana filozofią życia. Trudno oprzeć się wrażeniu, że również w filozofii porównawczej wśród badaczy indyjskich czy chińskich dominuje tendencja do prowadzenia badań bliższych życiu, bliższych człowieka, podczas gdy zachodnia filozofia komparatystyczna jest mocno obudowana teoretycznie.

7 Termin „constructive engagement” pochodzi z: Davidson’s Philosophy and Chinese Chilosophy. Constructive angament, pod red. Bo Mou, Boston 2006. W rozdziale „Constructive Engagament of Chinese and Western Philosophy: A Contemporary Trend Toward World Philosophy” zamieszczonym w History of Chinese Philosophy Bo Mou opisuje szczegółowo wyznaczniki „konstruktywnego dialogu” jako trendu w badaniach, który przekształcił się w ruch na rzecz filozofii powszechnej o dużej skale. Zob. History of Chinese Philosophy, pod red. Bo Mou, London and New York 2009.

8 Zob. R.A. Mall, Intercultural Philosophy, New York 2000, oraz F.M. Wimmer, Tezy, warunki i zadania fi lozofi i o orientacji interkulturowej, tłum. J. Stuchlik [w:] „Kwartalnik Filozofi czny” 2000, nr 1 (28), s. 167–178. Za M. Jakubczak, „Komparatystyka na gruncie filozofii. Założenia, uprzedzenia i perspektywy”, Archiwum Historii Filozofi i i Myśli Społecznej, t. 58/2013.

9 P. Masson-Oursel, La Philosophie Comparée, Paris 1923.

10 M. Jakubczak, „Komparatystyka na gruncie filozofii. Założenia, uprzedzenia i perspektywy”, op. cit., s. 344.

11 „Transkulturowy” jako termin odnoszący się do treści fi lozofi cznych pojawia się wielokrotnie choćby w kontekście prac autorów, którzy czerpią i z zachodniej, i z chińskiej kultury np. w odniesieniu do chińskiego fi lozofa i pisarza Lin Yutanga: R.J. Ricci, Towards a Psychobiographical Study of Lin Yutang, University of Adelaide, 2013 [manuskrypt pracy doktorskiej].

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych zgodnie z Polityką prywatności. Jeśli nie wyrażasz zgody, prosimy o wyłącznie cookies w przeglądarce. Więcej →

Zmiany w Polityce Prywatności


Zgodnie z wymogami prawnymi nałożonymi przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, w niniejszym Serwisie obowiązuje nowa Polityka prywatności, w której znajdują się wszystkie informacje dotyczące zbierania, przetwarzania i ochrony danych osobowych użytkowników tego Serwisu.

Przypominamy ponadto, że dla prawidłowego działania serwisu używamy informacji zapisanych w plikach cookies. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić ustawienia dotyczące plików cookies.

Jeśli nie wyrażasz zgody na wykorzystywanie cookies w niniejszym Serwisie, prosimy o zmianę ustawień w przeglądarce lub opuszczenie Serwisu.

Polityka prywatności