Produkt dodany do koszyka

2 (53) 2018 – Piosenka literacka

Narzędzia nauk o muzyce w badaniach nad piosenką: analiza demonstratywna – rekonesans

Małgorzata Lisecka (Uniwersytet Mikołaja Kopernika)

  1. Wstępne rozpoznania

    Przez pojęcie piosenki rozumie się w tym tekście jej konkretną odmianę, to jest piosenkę bardowską, która z kolei rozpatrywana jest jako rodzaj piosenki autorskiej, poetyckiej[1]. Natomiast za narzędzia nauk o muzyce uważane są tutaj nie tylko narzędzia metodologiczne muzykologii i jej dyscyplin, lecz także teorii muzyki jako dziedziny w większym stopniu skoncentrowanej na problemach – by tak rzec – technicznych sensu stricto, zajmującej się badaniami nad strukturami dźwiękowymi i ich relacjami w dziele muzycznym. Wzajemna bliskość tych dyscyplin jest oczywista, a ich przenikanie i obustronne oddziaływanie – powszechne. Jednak ze względu na ścisły ich podział, przynajmniej w polskich badaniach, pomiędzy uniwersytet i akademię muzyczną (muzykologia jest domeną wydziałów uniwersyteckich, teoria muzyki – akademii), wskazuje się w tym miejscu na relację pomiędzy zagadnieniami historii, kontekstu kulturowego i semantyki a pracami prowadzonymi niejako u podstaw – wspomnianych uprzednio struktur dźwiękowych[2].

 

    Obydwie grupy narzędzi badawczych, jakimi dysponują muzykologia i teoria muzyki, mogą być wykorzystywane w badaniach nad piosenką. Wypada jednak w tym miejscu sformułować pierwszą tezę niniejszego tekstu: w praktyce narzędzia tej drugiej grupy potrzebne są w badaniach nad piosenką w ograniczonym zakresie. W większości wypadków analiza wykazuje, że struktura muzyczna piosenki jest tak bazowa, prosta, przede wszystkim jednak – schematyczna, że nie sposób upatrywać możliwości potraktowania jej jako platformy szczególnie kunsztownych struktur znaczeniowych. Rzecz jasna, nie to jest istotą piosenki, w szczególności bardowskiej. Jej analiza jako zjawiska tak naprawdę powinna koncentrować się, po pierwsze, na badaniach muzycznej praktyki wykonawczej, po drugie – muzycznej recepcji, po trzecie – genologii muzycznej (nie wspominając o badaniach innych dyscyplin, a więc metodach filologicznych, socjologicznych, politologicznych, komparatystycznych i innych). Porządek, w jakim wymieniono te trzy obszary badań, nie jest przypadkowy w świetle ustaleń, zgodnie z którymi piosenka bardowska jest przede wszystkim przestrzenią kontaktu nadawczo-odbiorczego o szczególnej więzi wytwarzającej się między wykonawcą – o statusie barda[3] – a jego słuchaczem. W kontekście badań nad piosenką wątpliwości może budzić w szczególności sama przynależność piosenki do kategorii dzieła muzycznego, przynajmniej w rygorystycznym i tradycyjnym znaczeniu pojęcia dzieła, to jest struktury o właściwościach takich, jak choćby niepowtarzalność i jedyność struktury, wyraźna rama semantyczna, a zwłaszcza jednoznaczne utrwalenie w postaci zapisu, ale też ukierunkowanie na specyficzny typ recepcji, podporządkowanej emocji estetycznej[4]. Wszystko to w przypadku piosenki, jak się zdaje, ma znaczenie drugorzędne: jej wariantywność i wariabilność ujawniająca się podczas spotkania barda z publicznością, a także jej funkcjonalność, która wykracza znacznie poza ramy interpretacji estetycznej, nie pozwala na tak kategoryczną waloryzację. To sprawia, że pewne elementy sposobów badania muzyki w odniesieniu do gatunku piosenkowego już na wstępie muszą zostać odrzucone[5].

 

    Kolejna teza, która powinna zostać tu wskazana, wynika ze wspomnianego uprzednio formalnego nieskomplikowania piosenki. Wytaczanie ciężkich dział metodologicznych wobec tego gatunku jest w oczywisty sposób pozbawione sensu, zwłaszcza że przeważająca większość metod analizy w naukach o muzyce dotyczy form instrumentalnych. Badania nad warstwą muzyczną stanowią zatem w całościowej interpretacji piosenki tylko jeden z kontekstów analitycznych, i to wbrew pozorom nierzadko wcale nie najistotniejszy. Wydaje się, że element ten jest niekiedy „fetyszyzowany” w badaniach nad piosenką, tymczasem, choć absolutnie pierwszoplanowy dla jej odbioru i funkcjonowania, nie zawsze ma głębokie znaczenie dla rozumienia piosenki jako pewnego typu dzieła. Jest po prostu niezwykle silnym i intensywnym medium komunikacji (i w tym sensie, powtórzmy, jego znaczenie jest kolosalne), często jednak związek warstwy muzycznej z tekstem jest luźny, przypadkowy lub po prostu banalnie i niezwykle powierzchownie ilustracyjny. Zauważmy, że w swojej formule najbardziej podatnej na analizowanie (czyli tej utrwalonej w postaci zapisu) piosenka jest zarazem najmniej żywotna, właściwa sobie i przekonująca artystycznie, gdyż w istocie funkcjonuje ona poza tym zapisem, w żywiole bezpośredniej relacji nadawczo-odbiorczej (o czym też już wcześniej wspomniano). Ten paradoks sprawia, że piosenkę najdogodniej analizuje się na podstawie odsłuchu (co jednak w przypadku tego tekstu nie będzie praktykowane).

 

    Zaprezentowana w dalszej części tekstu propozycja wyboru metod użytecznych w badaniach nad piosenką koncentruje się zatem, po pierwsze, na aspekcie samego kontekstu występowania piosenki, w dalszej zaś kolejności – na jej elementach jako struktury słowno-muzycznej. Paradoksalnie jednak, bardziej szczegółowemu opisowi poddano tu kategorie metodologiczne grupy drugiej jako precyzyjniejsze i bardziej konkretne w aplikacji. Kategorie grupy pierwszej są niezwykle istotne dla rozumienia specyfiki gatunku, jednak nie występują w – by tak rzec – „algorytmicznej” postaci, wyznaczają jedynie kierunki i konteksty interpretacji. Dla ewentualnego egzemplifikowania opisywanych metod posłużą piosenki Jacka Kaczmarskiego wybrane ze względu na ich wysoką kunsztowność na tle nadzwyczaj szerokiej literatury gatunku.

CAŁY TEKST JEST DOSTĘPNY W WYDANIU PAPIEROWYM „TEKSTUALIÓW” I W PRENUMERACIE INTERNETOWEJ CZASOPISMA.


[1] W taki sposób, jak rozumiana jest ona w pracach Anny Barańczak (Słowo w piosence: poetyka współczesnej piosenki estradowej, Wrocław 1983), Michała Traczyka (Poezja w piosence: od Tuwima do Świetlickiego, Poznań 2009), Piotra Łuszczykiewicza (Piosenka w poezji pokolenia ery transformacji 1984–2009, Poznań 2009), Krzysztofa Gajdy (Jacek Kaczmarski w świecie tekstów, Poznań 2013) i Joanny Maleszyńskiej (Apologia piosenki: studia z historii gatunku, Poznań 2013), a także Ewy Paczoskiej, Izoldy Kiec, Krzysztofa Gozdowskiego i Piotra Derlatki. Zestawienia tych prac dokonuje w swojej rozprawie doktorskiej Kamil Dźwinel (O czym śpiewa Arijon? Tekstowe wymiary polskiej poezji bardowskiej od końca lat 60. XX wieku, maszynopis).

[2] Ten podział zaznacza się jednak również w literaturze przedmiotu, w której zasadniczo widać podział metod na muzykologiczne, a więc odnoszące się do kontekstowej perspektywy badawczej, i teoretyczno-muzyczne, czyli dotyczące elementów dzieła muzycznego, jak rytm, harmonia, artykulacja etc. Por. np. Empirical Musicology: Aims, Methods, Prospects, red. E. Clark, N. Cook, Oxford 2004; M. Hijleh, Towards a Global Music Theory: Practical Concepts and Methods for the Analysis of Music across Human Cultures, NY 2016; Historical Musicology: Sources, Methods, Interpretations, red. S.A. Crist, R. Montemorra Marvin, Rochester 2004; Modern Methods for Musicology: Prospects, Proposals, and Realities, red. T. Crawford, L. Gibson, NY 2017; Musicology and Sister Disciplines: Past, Present, Future, red. D. Greer, I. Rumbold, J. King, Oxford 2000; E. Pearsall, Twentieth-Century Music Theory and Practice, NY 2012; M.R. Rogers, Teaching Approaches in Music Theory: An Overview of Pedagogical Philosophies, Carbondale 2004.

[3] A zatem kogoś, kto pełni poniekąd funkcję duchowego czy też mentalnego „przywódcy”.

[4] Por. np. R. Strohm, Looking Back at Ourselves: The Problem with the Musical-Work Concept [w:] The Musical Work: Reality or Invention?, red. M. Talbot, Liverpool 2000, s. 135–136, przypis 14 na tej stronie.

[5] Jak na przykład jedno z założeń analizy strukturalnej Wernera Kortego i Ursuli Götze, zdaniem których doświadczenia słuchowe winny być uchylane w analizie jako irrelewantne, bo zmienne, niejednoznaczne i subiektywne. Por. np. M. Gołąb, Spór o granice poznania dzieła muzycznego, Toruń 2012, s. 204–205.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych zgodnie z Polityką prywatności. Jeśli nie wyrażasz zgody, prosimy o wyłącznie cookies w przeglądarce. Więcej →

Zmiany w Polityce Prywatności


Zgodnie z wymogami prawnymi nałożonymi przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, w niniejszym Serwisie obowiązuje nowa Polityka prywatności, w której znajdują się wszystkie informacje dotyczące zbierania, przetwarzania i ochrony danych osobowych użytkowników tego Serwisu.

Przypominamy ponadto, że dla prawidłowego działania serwisu używamy informacji zapisanych w plikach cookies. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić ustawienia dotyczące plików cookies.

Jeśli nie wyrażasz zgody na wykorzystywanie cookies w niniejszym Serwisie, prosimy o zmianę ustawień w przeglądarce lub opuszczenie Serwisu.

Polityka prywatności