Produkt dodany do koszyka

3 (54) 2018 - Porównanie i metoda. Metody studiów porównawczych.

Metoda porównawcza a historia współczesnych nauk humanistycznych

Devin Griffiths (Uniwersytet Południowej Kalifornii)

Przełożyły Dominika Dzikowicz i Agata Ludkiewicz

 

Metoda porównawcza, rozumiana jako analiza dwóch lub więcej systemów relacji przeprowadzana w celu odnalezienia powszechnych wzorów oraz różnic (istnienie owych wzorów zazwyczaj tłumaczy się wspólną genealogią lub identycznym dostosowaniem się do określonych, wspólnych warunków historycznych), pojawiła się na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku jako wiodąca metoda odnajdywania cech wspólnych niezwykle wielu zjawisk estetycznych, społecznych oraz naukowych przynależnych do całego szeregu obszarów badań, od fi lologii po anatomię, od geologii po socjologię. 

Z tego powodu komparatystyka, a zwłaszcza metoda porównawcza, zajmuje centralne miejsce w kompleksowo ujmowanej historii nauk humanistycznych1.

Współczesna metoda porównawcza pojawiła się, kiedy nowe pokolenie pisarzy, historyków oraz przyrodników stworzyło świeże sposoby badania podobieństw dostrzeżonych między okazami i dokumentami, grupami naturalnymi i społeczeństwami, co przyczyniło się do zdefi niowania na nowo przez Foucaulta i wielu innych relacji między problemem historii społecznej a historii życia biologicznego2. Dla tej transformacji kluczowe były dwa punkty zwrotne. Pierwszy – gdy nauka początku XIX wieku zaznaczyła swoją odrębność poprzez dostrzeżenie przez badaczy różnych dziedzin, że niezależne pola porównawcze mogą produktywnie odnosić się do siebie nawzajem i służyć za modele analizy porównawczej (zob. na przykład, ostatnie badania B. Ricardo Browna na temat znaczenia lingwistyki historycznej jako modelu dla geologii, anatomii i socjologii na początku dziewiętnastego wieku)3. Drugim kluczowym punktem zwrotnym było uznanie, że wcześniej odrębne sposoby analizy – odpowiadające rozróżnieniu między „porównaniem” i „analogią” – mogą współistnieć w metodzie porównawczej. James Turner, w swoim szeroko zakrojonym badaniu fi lologii i historii nauk humanistycznych, dowodzi, że „użycie porównania po to, by podkreślić podobieństwa i różnice w przedmiotach badań, jest odwieczne i być może uznane za uniwersalne”4.

Rens Bod w swojej pełnej rozmachu historii nauk humanistycznych na przestrzeni wieków zauważa również, że „od starożytności do dziś istnieje ciągła tradycja humanistyczna, skupiająca się na poszukiwaniu wzorców i reguł (a wraz z nią równoległa tradycja, która koncentruje się na ich odrzucaniu)”5.

Jak sugeruje Bod, mimo że badania nad podobieństwem prowadzą do dostrzeżenia kontrastu i vice versa, nie zawsze były prowadzone razem. W rzeczywistości, użycie „porównania” do określenia obydwu jest w dużej mierze zjawiskiem nowoczesnym. Z jednej strony przed rokiem 1800 „porównanie” było na ogół używane jako narzędzie retoryczne, które podkreślało różnice6. Z drugiej zaś „analogia” była używana szczególnie w chrześcijańskiej metafi zyce i fi lozofi i przede wszystkim do badania podobieństw między odrębnymi systemami7. Dziewiętnasty wiek przyniósł nowe i rozległe perspektywy jednoczesnego odwoływania się do „analogii” i „porównań”, co odnotowano w ówczesnych anglojęzycznych rozważaniach dotyczących metody porównawczej, jak również w tekstach francuskich i niemieckich z tej dziedziny – „analogie”/„comparison” i „Analogie” /„Vergleich”.

Stosowanie takiej podwójnej terminologii w XIX wieku wskazuje z jednej strony na położenie nacisku na jednoczesną analizę zarówno podobieństw, jak i różnic we wspólnych wzorcach, a z drugiej strony może pomóc w zrozumieniu skomplikowanego zróżnicowania metody porównawczej w obrębie określonych dyscyplin akademickich8. Podczas gdy praktycy metody porównawczej na początku XIX wieku zamiennie używali terminów „analogia” i „porównanie”, u schyłku stulecia „porównanie” zaczęło dominować, podczas gdy „analogia” sprowadzała się albo do luźnej spekulacji, albo przybrała precyzyjne i znacznie węższe znaczenie naukowe (jak w językoznawstwie). Ta historia rozróżnienia terminologicznego ustanawia wzór zróżnicowania proceduralnego, który omówię w dalszych częściach tekstu.

Niniejszy artykuł koncentruje się na pytaniu, w jaki sposób takie strategie analizy porównawczej zostały sformalizowane jako nowoczesna „metoda porównawcza”, ewoluując w ramach różnych kształtujących się i rozwijających się dyscyplin akademickich oraz pokazuje, jak konkretne dziedziny – takie jak fi lologia i lingwistyka, antropologia i socjologia, historia i literatura – zastosowały tę metodę do różnych przedmiotów badań. Co więcej, dowodzę w tym artykule, że analiza porównawcza historii tych dyscyplin pokazuje, że różne zastosowania tej metody odsłaniają ciągłe napięcie między badaniem genealogii a lokalną adaptacją, które streszcza się w pytaniu, czy wzorce ujawnione przez porównanie są rezultatem wspólnego pochodzenia czy powszechnego dostosowania się do podobnych warunków. Brak interdyscyplinarnej historii metody porównawczej sprawił, że reprezentanci każdej ze wspomnianych dyscyplin, stawiając czoła określonym wyzwaniom związanym z metodą, a w szczególności napięciom między genetycznym a funkcjonalistycznym opisem tego, co oznaczają wspólne wzorce, często nie potrafi li ocenić stopnia, w jakim takie dylematy mogą być immanentne dla samej metody, a nie stanowić cechę poszczególnych przedmiotów ich badań. Na koniec twierdzę, że interdyscyplinarne badanie metody porównawczej, ujawniające ten wspólny problem, może pomóc poszczególnym dziedzinom w dokładniejszym określeniu takich problemów i wykorzystaniu rozwiązań wypracowanych przez inne dyscypliny. Jedną z kluczowych innowacji opracowanych osobno w dziedzinie fi lologii porównawczej i literatury porównawczej jest pojęcie dyskryminacji w analizie porównawczej między różnymi osiami podobieństwa i różnicy. W starożytności przyjęto, że każde porównanie oceniało różnicę (i niekiedy podobieństwo) w odniesieniu do pojedynczej cechy – tertium comparationis. Jednak we współczesnym ujęciu wielu komparatystów zajęło się podobieństwem i różnicą na różnych poziomach skali lub w odniesieniu do różnych cech. To nowe podejście często pomaga ustabilizować napięcie między analizą genetyczną i kontekstową.

Ostatnia uwaga dotycząca nomenklatury naukowej różnych dyscyplin: choć skupiam się przede wszystkim na nauce angloamerykańskiej, rozważę również, czy badacze francusko- i niemieckojęzyczni wskazują na te same wzajemne oddziaływania i wewnętrzne zróżnicowania komparatystyki. To zestawienie pozwala uwypuklić pewne dające do myślenia kontrasty, spowodowane faktem, że akademia angloamerykańska nie wzorowała się na Europie kontynentalnej i nie podporządkowała dziedzin humanistycznych takich jak historia i literatura wraz z naukami społecznymi większej całości znanej pod wspólną nazwą Geisteswissenschaften – nauk o duchu. W rezultacie historycy anglojęzyczni i reprezentanci literaturoznawstwa porównawczego mają tendencję do silniejszego rozróżnienia między stosowanymi przez nich metodami a podejściami metodologicznymi przyjętymi, na przykład przez antropologię i socjologię. W tym artykule stosuję niemiecką nomenklaturę Geisteswissenschaften, ponieważ nauki o duchu początkowo obejmowały zarówno humanistyczne, jak i społeczne dziedziny naukowe i sugerowały ich wzajemne oddziaływanie.


  1. Staje się to jasne, kiedy sięgniemy po trzytomową serię Making of the Humanities (2010–2015), która zawiera prawie 500 użyć słowa „porównywać” oraz słów pokrewnych zawartych we wszystkich trzech tomach. Wstęp do pierwszego tomu The Making of the Humanities Rensa Boda defi niuje nasz wspólny cel jako „historię porównawczą nauk humanistycznych”. Wiele artykułów opublikowanych w tej serii oraz w pierwszych numerach tego czasopisma podejmuje kwestię znalezienia porównań użytecznych dla studium humanizmu od czasu starożytności do dnia dzisiejszego. R. Bod, J. Maat, and Thijs Weststeijn, The Making of the Humanities, Amsterdam 2010, 1:7.
  2. M. Foucault, The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences, New York 1971.
  3. B.R. Brown, Until Darwin: Science, Human Variety and the Origins of Race, London 2010.
  4. J. Turner, Philology: The Forgotten Origins of the Modern Humanities, Princeton 2014, s. XIV. W tym miejscu należy zauważyć, że „filologia” to bardzo stara i zróżnicowana dziedzina badań, która będzie odróżniać się od fi lologii „porównawczej”, znacznie węższej dziedziny językoznawstwa porównawczego i badań etymologicznych, która pojawiła się w XIX wieku i stała się fundamentem nowoczesnego językoznawstwa.
  5. R. Bod, A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiq-uity to the Present, Oxford 2013, s. 348.
  6. Krótko mówiąc, pomimo dosłownego znaczenia porównania („pary” lub „równouprawnienia”) opracowanego przez Cycerona i Kwintyliana, porównanie zostało użyte przede wszystkim do ustalenia kontrastów, zarówno w ramach postępowania sądowego, jak i w ramach retoryki winy. Readings from Classical Rhetoric pod red. P.P. Matsen, Ph.B. Rollinsona i M. Sousa, Carbondale 1990, s. 183, Quintilian, Quintilian’s Institutes of Oratory, lub, Education of a Orator, tłum. J.S. Watson Londyn 1892, s. 1: 105, 353. Późniejsze przykłady obfitują w „tabele porównań”, które napędzają metodę indukcyjną Francisa Bacona w Nowym Organonie, z myślą o Elegii VIII (Elegy VIII) Johna Donne’a. „Porównanie” stanowiło ważny podgatunek traktatów, które pojawiły się podczas debat z XVII wieku i pozostało popularną formą drukowanej krytyki aż do 1800 roku. Henry Peacham zauważa, że „Comparatio jest słowem o szerokim zakresie znaczeniowym, a zatem może odsyłać do wielu zjawisk, a mianowicie tych, które można wzmacniać lub pomniejszać za pomocą porównania”. H. Peacham, The Garden of Eloquence, London 1593, s. 156.
  7. Zob. V. Harris, Allegory to Analogy in the Interpretation of Scripture, „Philological Quarterly” 1966, nr 45, s. 1–23. Zob. także D. Griffi ths, The Age of Analogy: Science and Literature between the Darwins, Baltimore 2016, nr
  8. s. 30. 8 W swojej pracy zbadałem ten związek jako wytwór romantyzmu i nowej metody porównawczej, która miała na celu reorganizację badań nad historią naturalną i społeczną w kategoriach relacyjnych i historycznych. Zob. D. Griffi ths, The Age of Analogy, Baltimore 2016.

CAŁY TEKST JEST DOSTĘPNY W WYDANIU PAPIEROWYM „TEKSTUALIÓW” I W PRENUMERACIE INTERNETOWEJ CZASOPISMA.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych zgodnie z Polityką prywatności. Jeśli nie wyrażasz zgody, prosimy o wyłącznie cookies w przeglądarce. Więcej →

Zmiany w Polityce Prywatności


Zgodnie z wymogami prawnymi nałożonymi przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, w niniejszym Serwisie obowiązuje nowa Polityka prywatności, w której znajdują się wszystkie informacje dotyczące zbierania, przetwarzania i ochrony danych osobowych użytkowników tego Serwisu.

Przypominamy ponadto, że dla prawidłowego działania serwisu używamy informacji zapisanych w plikach cookies. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić ustawienia dotyczące plików cookies.

Jeśli nie wyrażasz zgody na wykorzystywanie cookies w niniejszym Serwisie, prosimy o zmianę ustawień w przeglądarce lub opuszczenie Serwisu.

Polityka prywatności